İnsan, inandığı değerlerle yaşadığı hayat arasında bir bağ kurabildiği ölçüde inancını davranışlarına yansıtır. İnanç, yalnızca dille ifade edilen bir kabul değil aksine insanın ahlakına, ilişkilerine, kararlarına ve hayata bakışına yön veren bir sorumluluktur. Kur’an-ı Kerim, müminlerin özelliklerini anlatırken onların yalnızca ibadetlerine değil, insan olarak nasıl bir duruş sergilediklerine de dikkat çeker.
Kur’an’da övülen müminlerin özelliklerine baktığımızda birçok övülen davranış ortaya çıkarken biz burada dört temel davranış üzerinde duracağız: Allah’a tevekkül etmek, bollukta ve darlıkta infak etmek, öfkesini yenip insanları affetmek, boş ve faydasız işlerden uzak durmak. Bu dört özellik, aslında müminin hem Rabbiyle hem kendisiyle hem de toplumla kurduğu ilişkinin temel ölçüleridir.
1. Mü’min Yalnızca Allah’a Dayanır ve O’na Tevekkül eder.
Enfâl suresinin 2. ayetinde müminler şöyle tanıtılır: “Müminler ancak o kimselerdir ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir. Onun ayetleri kendilerine okunduğu zaman imanlarını artırır. Onlar sadece Rablerine tevekkül ederler.” Bu ayet, müminin iç dünyasını ve hayata karşı duruşunu ortaya koyar. Allah’ı anmak, onun emir ve yasaklarını hatırlamak, insanın kalbinde bir sorumluluk duygusu meydana getirir. Ayetlerin okunması ise imanın derinleşmesine, insanın Rabbine olan bağlılığının güçlenmesine vesile olur. Burada dikkat çeken en önemli özelliklerden biri tevekküldür. Tevekkül, insanın hiçbir şey yapmadan sonucu beklemesi değildir. Asıl itibariyle elinden gelen gayreti gösterdikten, gerekli tedbirleri aldıktan ve sorumluluklarını yerine getirdikten sonra Allah’a güvenmesidir.
Mümin çalışır ama emeğini tek başına yeterli görmez. Tedbir alır ama bütün sonuçları kontrol edebileceğini düşünmez. İnsanlarla ilişkiler kurar, onlardan yardım alır, fakat kalbinin nihai dayanağını Allah (c.c.) olarak bilir. Bugün insanların önemli bir kısmı gelecek kaygısı, geçim sıkıntısı, başarısızlık korkusu ve başkalarının değerlendirmeleri arasında yoruluyor. Her şeyi kontrol etme isteği, insanın huzurunu elinden alabiliyor. Tevekkül ise sorumluluktan kaçmadan, kontrol edemediğimiz şeyler karşısında teslimiyet ve güven duygusunu korumayı öğretir.
Oysa Mümin, sebeplere sarılır ama sebepleri ilahlaştırmaz, insanlardan destek alır ama umudunu yalnızca insanlara bağlamaz. Çünkü bilir ki insanın görevi gayret etmek, sonucu ise Allah’ın (c.c.) takdirine bırakmaktır.
2. Mü’min Bollukta da Darlıkta da İnfak Eder.
Âl-i İmrân suresinin 134. ayetinde Allah’ın sevdiği kulların özellikleri anlatılırken şöyle buyurulur: “Onlar bollukta ve darlıkta Allah yolunda harcayanlar, öfkelerini yenenler, insanları affedenlerdir. Allah iyilik edenleri sever.” Bu ayette infakın bollukla sınırlı tutulmaması son derece anlamlıdır. Çünkü imkânlar geniş olduğunda paylaşmak görece kolaydır. Asıl mesele, insanın kendi ihtiyaçlarını düşünmek zorunda olduğu zamanlarda da başkalarını bütünüyle unutmamasıdır.
İnfak, yalnızca zenginlerin yerine getirebileceği bir sorumluluk değildir. İmkânı olanın malından vermesi, bilgisi olanın bilgisini paylaşması, gücü yetenin bir ihtiyaç sahibine yardım etmesi, gönlü geniş olanın bir insanın derdini dinlemesi de paylaşma ahlakının farklı yansımalarıdır. Burada önemli olan, herkesin aynı miktarda vermesi değil, sahip olduğu imkân ölçüsünde iyiliğe katkıda bulunmasıdır. Bazen bir ihtiyaç sahibinin yükünü hafifletmek, bazen bir öğrencinin eğitimine destek olmak, bazen de yalnızlık çeken bir insanın yanında bulunmak, paylaşmanın anlamlı örnekleridir.
Günümüzde ekonomik sıkıntılar, hayat pahalılığı ve geçim mücadelesi insanları daha fazla kendi sorunlarına yöneltebiliyor. Böyle zamanlarda toplumsal dayanışmayı korumak daha da önem kazanıyor. İnsan yalnızca kendisini ve ailesini düşünerek yaşadığında toplumun ortak vicdanı zayıflar. Oysa infak ahlakı, başkasının derdini de kendi sorumluluğunun bir parçası olarak görmeyi gerektirir.
Kur’an’ın övdüğü mümin, bollukta şükretmeyi, darlıkta ise paylaşma bilincini kaybetmemeyi bilen insandır. Çünkü iyilik, yalnızca fazla olandan vermek değil, imkânı ölçüsünde başkasının hayatına dokunabilmektir.
3. Mü’min Öfkelerini Yener, İnsanları Affeder.
Âl-i İmrân suresinin 134. ayeti, müminlerin yalnızca paylaşan insanlar olmadığını, aynı zamanda öfkelerini kontrol edebilen ve affetmeyi bilen kimseler olduğunu da bildirir. İnsan hayatında öfke kaçınılmazdır. Haksızlığa uğramak, kırılmak, anlaşılmamak veya beklenmedik davranışlarla karşılaşmak insanı öfkelendirebilir. Ancak insanın ahlaki olgunluğu, öfke hissetmemesinde değil, öfkesinin esiri olmamasında ortaya çıkar. Öfkesini yenmek, kızgınlık anında dilini ve davranışlarını kontrol edebilmek demektir. Her söze aynı sertlikle karşılık vermemek, bir anlık öfkeyle telafisi zor sözler söylememek, öfke geçtikten sonra pişman olunacak davranışlardan uzak durmak, güçlü bir iradenin göstergesidir.
Affetmek de bu ahlakın devamıdır. İnsanların hatalarını sürekli gündemde tutmak, geçmişte yaşanan kırgınlıkları her fırsatta yeniden hatırlatmak ve intikam duygusuyla hareket etmek, hem insanın kendisini hem de ilişkilerini yıpratır. Affetmek ise kin duygusunun insanın kalbine hükmetmesine izin vermemektir. Elbette affetmek, haksızlığı onaylamak veya zulme sessiz kalmak anlamına gelmez. İnsan gerektiğinde hakkını arayabilir, adaleti savunabilir ve kendisini korumak için sınırlar koyabilir. Ancak bütün bunları yaparken düşmanlık ve intikam duygularının kendisini yönetmesine izin vermemesi de mümkündür. Bugün aile içindeki anlaşmazlıklardan toplumsal kutuplaşmaya kadar birçok sorunun büyümesinde öfkeyi kontrol edememenin payı vardır. İnsanlar çoğu zaman anlamak yerine suçlamayı, konuşmak yerine kırmayı, hataları telafi etmek yerine hesaplaşmayı tercih ediyor.
Oysa Kur’an’ın ortaya koyduğu ahlak, insanı öfkesini büyüten değil aksine onu yönetebilen, kinini besleyen değil, affetmenin erdemini kavrayabilen bir kişiliğe çağırır. Öfkesini yenmek güçsüzlük değil, nefse hâkim olmaktır. Affetmek ise unutmak zorunda olmak değil, kalbi kin ve intikamın esaretinden kurtarmaktır.
4. Mü’min Boş ve Faydasız İşlerden ve Sözlerden Yüz Çevirir.
Müminûn suresinin 3. ayetinde müminlerin bir başka önemli özelliği şöyle ifade edilir:
“Onlar ki, faydasız işlerden ve boş sözlerden yüz çevirirler.” Bu ayet, müminin zamanını, dilini ve davranışlarını bilinçli biçimde kullanması gerektiğini hatırlatır. Çünkü insanın hayatı yalnızca yaptıklarından değil, gereksiz yere peşinden sürüklendiği şeylerden de etkilenir. Boş ve faydasız sözler; dedikodu, iftira, kırıcı konuşmalar, insanları birbirine düşüren tartışmalar ve hiçbir yarar sağlamadığı hâlde zaman tüketen söylemler şeklinde karşımıza çıkabilir. Faydasız işler ise insanı sorumluluklarından uzaklaştıran, vaktini tüketen ve kendisine ya da başkalarına bir değer kazandırmayan davranışları kapsar.
Özellikle sosyal medyanın hayatımızda geniş yer tuttuğu günümüzde bu ayetin mesajı daha da önem kazanmıştır. İnsanlar bazen saatlerini başkalarının hayatlarını izleyerek, gereksiz tartışmalara katılarak, doğruluğu araştırılmamış bilgileri paylaşarak veya öfke uyandıran içeriklerin peşinden giderek geçiriyor. Oysa her duyulan sözün aktarılması, her tartışmaya katılması ve her iddiaya cevap verilmesi gerekmez. Mümin, sözün de zamanın da bir emanet olduğunu bilir. Konuştuğunda hayırlı bir şey söylemeye, bir meseleye dâhil olduğunda ise bunun bir fayda sağlayıp sağlamayacağını düşünmeye gayret eder. Boş sözden uzak durmak, dünyadan kopmak veya toplumsal sorunlara ilgisiz kalmak değildir. Aksine insanın enerjisini faydalı işlere yönlendirmesidir. Haksızlık karşısında doğruyu söylemek, iyiliği desteklemek ve toplumsal sorunların çözümüne katkı sunmak boş işlerle meşgul olmak değil, sorumluluk sahibi olmaktır.
Mümin, her duyduğuna inanmayan, her düşündüğünü söylemeyen ve her tartışmanın içine girmeyen insandır. Çünkü bilir ki bazen susmak bir erdem, bazen konuşmak bir sorumluluk, bazen de bir tartışmadan uzak durmak en doğru davranıştır.
İnancın ölçüsü, hayata yansıyan ahlaktır.
Kur’an’ın övdüğü müminin bu dört özelliği, birbirini tamamlayan bir ahlak anlayışını ortaya koyar. Allah’a tevekkül etmek, insana güven ve sorumluluk bilinci kazandırır. Bollukta ve darlıkta infak etmek, bencilliği aşmayı ve paylaşmayı öğretir. Öfkeyi yenmek ve affetmek, insan ilişkilerini merhamet ve olgunlukla güçlendirir. Boş ve faydasız işlerden uzak durmak ise zamanı, sözü ve hayatı daha anlamlı kullanmaya yardımcı olur.
Bu dört özellik, yalnızca bireysel hayatımızı değil, ailemizi ve toplumumuzu da doğrudan ilgilendirir. İnsanların birbirine güven duyduğu, ihtiyaç sahiplerinin gözetildiği, öfkenin düşmanlığa dönüşmediği ve sözün sorumlulukla kullanıldığı bir toplum, bu değerlerin hayata taşınmasıyla mümkün olabilir.
Bugün kendimize şu soruları sormamız gerekiyor: Zorluklarla karşılaştığımızda Allah’a (c.c.) güvenimizi koruyabiliyor muyuz? İmkânlarımızı başkalarıyla paylaşabiliyor muyuz? Öfkelendiğimizde kendimize hâkim olabiliyor muyuz? Dilimizi ve zamanımızı faydasız şeylerden koruyabiliyor muyuz?
Bu soruların cevapları, inancımızın hayatımıza ne ölçüde yansıdığını anlamamıza yardımcı olacaktır. Unutmayalım ki mümin, yalnızca bir kimlik beyanı değil, ömür boyu sürmesi gereken bir ahlak yolculuğudur. İnsan bu yolculukta nefsini terbiye etmeye, iyiliğini artırmaya, hatalarını düzeltmeye ve Allah’ın razı olacağı bir hayat sürmeye gayret eder.
Gerçek mümin; Allah’a güvenmekte, paylaşmakta, öfkeyi yenmekte, affetmekte ve hayatı faydalı işlerle anlamlandırmakta kendini gösterir. Dolayısıyla Kur’an’ın övdüğü mümin, inancını yalnızca sözlerinde taşıyan değil, davranışlarıyla da görünür kılan insandır.